«Mario non experimentou desexo algún de retroceder. Volveuse cara Enjolras e deixou oír a súa voz cunha vibración que proviña do estremecemento do corazón.
—Non permita Deus que eu deprima á Francia. Pero non é deprimila unila a Napoleón. Discutamos. Son novo entre vós, pero vos confeso que non me intimidades. Onde estamos? Que somos? Que sodes? Que son eu? Falemos do emperador. Escóitovos dicir «Buonaparte», acentuando o ‘u’ como os realistas, e advírtovos que o meu avó o facía mellor aínda, dicía «Buonaparté!». Críavos na xuventude. En que poñedes o voso entusiasmo? Que facedes? Que admirades se non admirades ao emperador? Que máis precisades? Napoleón tíñao todo. Era un ser completo. O seu cerebro era o cubo das facultades humanas: facía códigos como Xustiniano; ditaba como César; a súa conversa tiña a brillantez de Pascal e a precisión de Tácito. Facía a historia e escribíaa. Os seus boletíns son Ilíadas; combinaba as cifras de Newton coas metáforas de Mahoma; deixaba tras de si en Oriente palabras grandes como as pirámides; en Tilsitt ensinaba a maxestade aos emperadores; na Academia de Ciencias contestaba a Laplace; no Consello de Estado discutía con Merlin; daba alma á xeometría destes e ás argucias daqueles; era xurisconsulto cos procuradores, e sideral cos astrónomos; como Cromwell apagando unha vela de dúas, íase ao Temple a regatear unha borla de cortiña; todo víao e sabíao; o que non lle impedía rir coa risa do máis inocente e afable ao carón do berce do seu fillo. De súpeto, a Europa asustábase e escoitaba; os exércitos púñanse en marcha, rodaban os parques de artillería; as pontes de barcas cubrían os ríos; as nubes de cabalería galopaban entre o furacán; había berros, trompetas, tremor de tronos; oscilaban as fronteiras dos reinos no mapa; oíase o ruído dunha espada sobrehumana sendo desenvaiñada; víaselle alzarse sobre o horizonte cun lume na man, e o resplandor nos ollos, despregando en medio do lóstrego as súas dúas ás, é dicir, o gran exército e a garda veterana. Era o arcanxo da guerra!
Todos calaban e Enjolras baixaba a cabeza. O silencio produce sempre algunha aquiescencia, ou polo menos unha especie de descanso sobre as armas. Mario, case sen tomar alento, continuou con entusiasmo crecente:
—Sexamos xustos, amigos. Que brillante destino dun pobo ser o imperio de tal emperador, cando o pobo é Francia e asocia o seu xenio ao xenio do gran home! Aparecer e reinar, marchar e triunfar, ter por etapas todas as capitais, facer reis dos granadeiros, decretar caídas de dinastías, transfigurar a Europa a paso de carga, sentir, cando ameazades, que poñedes a man no pomo da espada de Deus, seguir nun só home a Haníbal, a César e a Carlomagno, ser o pobo dun home que mestura con todas as vosas auroras a nova dunha brillante vitoria, ter por espertador o canón dos Inválidos, guindar en abismos de luz palabras prodixiosas que resplandecen por sempre: Marengo, Arcole, Austerlitz, Jena, Wagram; facer brillar a cada instante no cénit dos séculos constelacións de vitorias; dar o imperio francés por contrapeso do imperio romano; ser a gran nación e producir o gran exército; facer voar as lexións por todos os pobos, así como unha montaña envía a todas partes as súas aguias; vencer, dominar, fulminar, ser en medio de Europa un pobo dorado a forza de gloria; tocar a través da historia unha marcha de titáns; conquerir o mundo dúas veces, por conquista e abraiándoo, isto é sublime. Que hai máis grande?
—Ser libre —dixo Combeferre.
Mario baixo á súa vez a cabeza. Esta palabra soa, pronunciada sinxela e friamente, atravesou como unha folla de aceiro a súa épica efusión e sentiu que se esvaecía.»
Estraído do capítulo 3, “O asombro de Marius”, do libro cuarto, “Os amigos do ABC”, da terceira parte, “Marius”, de Os Miserables, de Victor Hugo (1862).